overlay

Aile Planlaması (Contraception and Sterilization)

KONTRASEPSİYON VE STERİLİZASYON

Doğum kontrol yöntemleri, kontrasepsiyonun tipine göre değil, etkinliğine göre gruplandırılmaktadır. En iyi veya ilk sırada (birincil) olan kontraseptifler en etkili ve en kolay kullanımı olanlardır. Bunlar en uzun süreli kontrasepsiyonu sağlar ve takipleri daha uzun aralıklarla yapılabilir.

En iyi yöntemler (Birincil): Rahim içi kontraseptif araçlar (Ria) (spiral), kontraseptif implantlar,
kadında veya erkekte tüplerin bağlanmasıdır.

İkincil yöntemler ise oral tabletler (doğum kontrol hapları), intramusküler enjeksiyonlar (aylık veya 3 aylık iğneler), transdermal ajanlar veya transvaginal halkalar gibi sistemik hormonal kontrasepsiyonları içerir.

Üçüncül yöntemler içinde, erkek ve kadınlar için bariyerler ve siklus tespihlerinin yanı sıra fertilite farkındalığına dayanan yöntemler yer alır.

Dördüncü sıradaki kontraseptifler içerisinde spermisid içeren preparatlar yer almaktadır ve bunlarda başarısızlık oranı yüksektir.

İLK SIRA KONTRASEPTİF YÖNTEMLER- EN ETKİLİ (BİRİNCİL)

İki çeşit spiral, iki çeşit tüp bağlama (kadın ve erkek sterilizasyonu) ve cilt altı implantlar olmak üzere toplam beş farklı yöntem mevcuttur.

İki çeşit spiral (Ria) (rahim içi araç) kullanılmaktadır.

1- Bakırlı spiral
2- Hormonlu spiral (Mirena)
Bu iki spiral de muayenehane şartlarında takılabilmektedir. Anesteziye gerek yoktur. Ağrısız bir işlemdir. Bakırlı spiralin 10 yıl koruyuculuğu varken, hormonlu spiralde bu süre 5 senedir. Bakırlı spiralde kanama bir miktar artabilir, biraz ağrı da olabilir, ancak hormon içermemesi ve uzun süreli koruma sağlaması önemli avantajlarındandır.

Hormonlu spiralde (Mirena) ise kanama azalabilir hatta tamamen de kesilebilir. Her iki çeşit spiral de siklusun herhangi bir zamanında takılabilir. Uygulama için zaman kısıtlaması yoktur. Gebe olmadığından emin ve gebelik istemeyen kadına menstruasyonun herhangi bir zamanında Ria takılabilir. Ancak adetin son günlerine doğru takılması halinde rahim ağzı, açık ve yumuşak olacağı için daha kolay uygulanabilir.
Doğum sonrası takılacaksa 6 haftalık uterin involusyon süresi tamamlanmasından sonra takılması, Ria atılma riskini azaltacaktır.

Diğer bir yöntem ise kadın sterilizasyonudur (tüplerin bağlanması). Ameliyathanede yapılır. Laparoskopi denilen kapalı yöntemle yapılabileceği gibi sezaryen kararı verilen doğumlarda gebenin isteğine göre ameliyat sırasında da yapılabilmektedir.
Erkek sterilizasyonu (vazektomi) ise ürologlar tarafından yapılmaktadır.

İKİNCİ SIRA KONTRASEPTİF YÖNTEMLER-ÇOK ETKİLİ

Bu grupta genelde hormonal yöntemler yer almaktadır.
Kombine oral kontraseptifler (KOK) (östrojen ve progesteron içerir)
Yalnızca progestin içeren haplar (adı üzerinde sadece progesteron içerir)
Aylık ve 3 aylık intramuskuler enjeksiyonlar, transdermal yama veya intravaginal halkalardır.

Hormonal yöntemlerde, ovulasyon yani yumurta çatlaması-yumurta atılması engellenir, serviks yani rahim ağzındaki mukus kalınlaşır, böylece spermin girişi engellenir, endometrium yani rahmin en iç tabakası, implantasyon (embriyonun rahime ekilmesi) için elverişsiz hale gelir.

KOK içinde sürekli aralıksız kullanılan haplar olduğu gibi 21 gün kullanılıp 7 gün ara verilip tekrar kullanılan haplar da vardır.
Kanama ve ağrıyı azaltır.
Kıllanma ve aknede düzelme yapar.
Kemik yoğunluğunda artış yapar.
35 yaş üzerinde, sigara kullananlarda, hipertansiyon, migren, kalp ve damar hastalıkları bulunanlarda, inme geçirenlerde kullanılmamalıdır.

Yalnızca progestin içeren haplarda (mini-pill), servikal mukus kalınlaşır, endometrium elverişsiz hale gelir ama ovulasyon güvenilir şekilde inhibe edilememektedir
Östrojen içermediği için emzirenlerde, 35 yaş üstünde, inme, tromboz öyküsü olanlarda, hipertansiyon ve migreni olanlarda güvenle kullanılabilir.

Enjektabl progestin kontraseptifler
Dmpa (depo medroksiprogesteron asetat) (depo provera) kas içine üç ayda bir yapılır. Düzensiz kanamalar olabilir. Kanama tamamen kesilebilir. Bu yöntemin bırakılması sonrası doğurganlığın geri dönmesi uzun sürebilmektedir. Bu yüzden kısa süreli korunma isteyenlerde uygun bir yöntem değildir. Kemik mineral yoğunluğu kaybı da en önemli dezavantajlarındandır.

ÜÇÜNCÜ SIRA KONTRASEPTİF YÖNTEMLER ORTA DERECE ETKİLİ

İki çeşittir.
İlki bariyer yöntemleridir.
Diğeri ise fertilite farkındalığına dayanan yöntemlerdir.

Bariyer yöntemleri içinde, en bilineni, erkek kondomudur. Diğerleri ise kadın kondomu ve diyafram ve servikal kaplardır.
Kondomlar uygun biçimde kullanıldığında, tam olmasa da, cinsel yolla bulaşan hastalıklara karşı koruma sağlar.

Fertilite farkındalığına dayanan yöntemlerde ise çiftlerin gebelik açısından riskli günleri belirlenir, çift bilgilendirilir ve o günlerde ya ilişkiden kaçınılır ya da bariyer yöntemi kullanılır.

DÖRDÜNCÜ SIRA KONTRASEPTİFLER
Spermisid ve mikrobisitlerdir.
Spermisidler, cinsel ilişkiden önce serviksle temas edecek şekilde vaginanın üst kısmına bırakılır. Azami etkinlik süreleri 1 saatten fazla değildir.
Genelde uygun olmayan kullanım olduğu için gebelik riski diğer yöntemlere göre daha yüksektir.


ACİL KONTRASEPSİYON

Ertesi gün hapları ilk kez 1970’lerde popülerleşmiştir.
Hormonal olanlar ovulasyonu ve implantasyonu engeller ancak implante olmuş zigotu düşürmez.
Hormonal olanlar da KOK ve yalnızca progesteron içerenler olarak ikiye ayrılır. Bunlar dışında bakırlı Rialar da kullanılabilir.

KOK kullanımı sırasında yüksek östrojen nedeniyle bulantı kusma meydana gelebilir. Bu nedenle uygulama öncesi her dozdan 1 saat önce bulantı engelleyici ilaç alınabilir. Eğer ilk dozdan sonra 2 saat içinde kusma olursa, dozu tekrarlamakta fayda vardır.